|
|
|
|
Rannsóknir á silungastofnum Mývatns
Mývatn er eitt af frjósömustu vötnum landsins þekkt fyrir auðgi fugla og fiska. Allmiklar rannsóknir hafa verið gerðar á Mývatni og lífríki þess. Má þar nefna Náttúru Mývatns (Arnþór Garðarsson og Árni Einarsson 1991, ritstjórar), Lake Mývatn, sérhefti tímaritsins Oikos (Pétur M. Jónasson 1979) og fjölmargar greinar í Aquatic Ecology, árgangur 38, Nr. 2 sem kom út 2004 í ritstjórn Árna Einarssonar og Ramesh D. Gulati.
Mývatn er á Norðausturlandi og liggur í 277 m hæð yfir sjávarmáli og er flatarmál þess um 37 km2. Vatnið skiptist í tvo flóa, Syðriflóa sem er um 29 km2 og Ytriflóa sem er um 8 km2 (1. mynd). Innstreymi vatns til Mývatns er að mestu um lindir einkum við eystri hluta vatnsins. Útfall Mývatns er um þrjár kvíslar, Geirastaðaskurð, Miðkvísl og Syðstukvísl til Laxár og er meðalársrennsli um 33 m3sek-1 (Jón Ólafsson 1979). Af fiskum eru bleikja (Salvelinus alpinus), urriði (Salmo trutta) og hornsíli (Gasterosteus aculeatus) í Mývatni. Af bleikju eru tvö útlitsafbrigði í vatninu, Mývatnsbleikja sem er hraðvaxta og nær almennt nokkurri stærð (40-50) cm við kynþroska og krús sem er undirmynnt afbrigði bleikju sem einkum heldur til í og við kaldar lindir við austurbakka vatnsins. Auk þess eru gjáarlontur í hraunhellum og uppsprettulindum umhverfis Mývatn (Guðni Guðbergsson, 1994 og 2004, Jón Kristjánsson 1991).
Rannsóknirnar á fiskstofnum Mývatns beinast að því að fylgjast með stærðar- og aldurssamsetningu silungastofnanna í Mývatni, vexti þeirra, viðgangi, fæðu, holdafari og afla úr vatninu ásamt tengslum þeirra við aðra mælda þætti bæði lífræna og ólífræna. Við mat á afla og nýtingu voru lagðar til grundvallar veiðiskýrslur frá Veiðifélagi Mývatns. Frá árinu 1985 hefur Veiðimálastofnun séð um samantekt og úrvinnslu veiðiskýrslna úr Mývatni. Eru þær til skráðar á tölvutæku formi á þeim tíma í þeirri upplausn sem frumgögn bjóða uppá. Yfirleitt er um að ræða daglega veiði í fjölda fiska skipta eftir tegundum, bleikju og urriða, fjölda neta (sókn) og staðsetningu sem er a.m.k. skipting á milli Syrði- og Ytriflóa. Með samanburði á sókn og afla má sjá breytingar afla á hverja sóknareiningu sem getur gefið vísbendingar um breytingar á stofnstærðum.
Rannsóknir á silungastofnum Mývatns eru hugsaðar sem vöktunarrannsóknir (kerfisbundnar endurteknar mælingar) og eru framhald rannsókna sem staðið hafa árlega frá 1986. Teknar hafa verið saman skýrslur með niðurstöðum rannsókna í allmörgum skýrslum (Guðni Guðbergsson 1991, 1992, 1993, 1994a,b, 1995, 1996, 1997, 2010 og 2011). Árið 2000 var tekin saman skýrsla yfir skiptingu skráðrar veiði milli Ytriflóa og Syðriflóa (Guðni Guðbergsson 2000). Heildstæð samantekt yfir niðurstöður rannsókna var gerð 2004 (Guðni Guðbergsson 2004). Samanburður hefur verið gerður á skiptingu árganga í bleikjuveiði og vexti á nokkrum tímabilum frá árinu 1941-2007 (Guðni Guðbergsson og Kristinn Ólafur Kristinsson 2010). Þar kom fram að á fyrri árum þegar stofnstærð og veiði var meiri voru fleiri árgangar í veiðinni á hverjum tíma og vöxtur minni. Á seinni árum bera færri árgangar uppi veiðina og vaxtarhraði hefur verið meiri.
Á árunum 1986 til 1992 voru rannsóknar framkvæmdar tvisvar á ári, bæði á vorin í júní og á haustin í september en frá árinu 1993 hefur verið farin ein rannsóknarferð um mánaðarmót ágúst og september. Á þeim tíma sem mælingar voru gerðar tvisvar á ári kom fram allgóð samsvörun milli mælinga vor og haust. Rannsóknirnar á bleikju í Mývatni hafa sýnt að megin viðburðir og “hrun” í silungastofninum hafa gerst yfir sumartímann en á rannsóknatímanum komu fram hrun sumrin 1988 og 1997 (Guðni Guðbergsson 1997 og 2004). Nú eru mælingar framkvæmdar á haustin um mánaðarmótin ágúst september og er það gert til að fá sem besta mynd af silungastofnum vatnsins á þeim tíma þegar nýliðun og vöxtur silungs yfir sumarið er að mestu leyti kominn fram.
Greinileg tengsl koma fram á milli mats á stofnstærð bæði með rannsóknarveiðum og afla bænda í vetrarveiði. Mat hefur verið gera árlega stofnstærðum og með samanburði þess við aflatölur er hægt að áætla veiðihlutfall, það hlutfall sem veitt er af stofninum á hverjum tíma, sem hefur verið mjög hátt á síðari árum. Ástand silungsins, lengdarsamsetning, holdafar og fæða hafa gefið niðurstöður sem sýna að stofnstærðin hefur sveiflast með fæðuframboði tegunda sem eru silungnum aðgengilegar. Krabbar og rykmý eru uppistaða fæðunnar þegar vel árar en hornsíli þegar ástand er verra en þá er holdafar silungsins lakara og vöxtur minni.
Mývatn hefur um aldir verið eitt af fengsælustu veiðivötnum landsins og byggði fólk í Mývatnssveit löngum afkomu sína að talsverðum hluta á þeirri veiði sem vatnið gaf. Mývatn er nú eitt fárra vatna á Íslandi þar sem silungsveiði er enn stunduð sem hluti af hefðbundnum búskap.
Mannvistarleifar frá fyrstu búsetu á Hofsstöðum í Mývatnssveit benda til að þar hafi silungur verið á borðum frá fyrstu byggð. Í frásögnum um veiði í Mývatni á síðari hluta 19. aldar kemur fram að skipst hafa á góð og slæm veiðiár í Mývatni samkvæmt frásögn Stefáns Stefánssonar frá Ytri-Neslöndum í Andvara (Bjarni Sæmundsson 1923). Það bendir til að sveiflur hafa lengi verið í lífríkinu í Mývatni. Samkvæmt sömu heimild var mál manna að skiptust á góð og slæm veiðiár með um 7 ára millibili en jafnan væri verri veiði í kjölfar hitasumra. Rannsóknir á dýraleifum úr borkjörnum sem teknar hafa verið úr botnseti vatnsins hafa einnig sýnt fram á að sveiflur hafa verið í öðrum dýrastofnum þegar litið er til langs tíma (Árni Einarsson 1991, Árni Einarsson, Gerður Stefánsdóttir, Helgi Jóhannesson, Jón S. Ólafsson, Gísli Már Gíslason, Isamu Wakana, Guðni Guðbergsson og Arnþór Garðarsson 2004).
 |
| Fjöldi veiddra silunga í Mývatni á árunum 1900 – 2010 samkvæmt veiðiskýrslum Veiðifélags Mývatns. |
Upplýsingar um veiði í Mývatni sem Veiðifélag Mývatns hefur safnað eru lengstu samfelldu veiðitölur úr stöðuvatni sem til eru hér á landi svo vitað sé. Veiðitölurnar sýna áberandi mikinn topp í veiði um 1920 sem ekki hefur síðar verið náð. Hafa má í huga að á þessum tíma hafa allmiklar breytingar orðið á ástundun og veiðitækjum. Árið 1905 var stofnað félag um veiði í Mývatni, forveri Veiðifélags Mývatns. Það var stofnað vegna þess að mönnum fannst veiði hafa minnkað og að of hart væri sótt í silunginn. Aðgerðir miðuðu að friðun á hluta riðastöðva, stemma stigu við vargi á riðum (fugli) og síðar að stunda fiskrækt með hrognaklaki í vatninu (Gjörðarbók Veiðifélags Mývatns, afrit í varðveislu Veiðimálastofnunar). Samkvæmt veiðiskýrslum var afli á þessum árum mun meiri en hann hefur verið hin síðari ár þótt veiðitæki hafi verið frumstæðari þá. Það bendir sterklega til þess að stofnstærð hafi verið mun meiri á þeim tíma. Frá árinu 1912 hafa verið í gildi reglur um að ekki mætti nota net með smærri möskum en 11/2 tomma (38 mm) og lágmarksstærð þeirra fiska sem drepa má í dorg- og dráttarveiðum væri ekki undir 12 þumlungum (35 cm). Riðill í lagnetum mun jafnan hafður stærri. Var þetta gert til að koma í veg fyrir dráp á smáfiski og gefa smásilungnum færi á að vaxa og auka með því verðmæti veiðanna. Auk þess var mælst til þess að hver jörð friðaði dráttarveiði á tveimur riðum. Þá var hvatt til þess að ábúendur reyndu að stemma stigu við fjölda afræningja á fiskum sem einkum voru fuglar sem taldir voru éta silung og/eða hrogn þeirra (Gjörðarbók Veiðifélags Mývatns).
Á árunum fyrir 1930 var veiði einkum stunduð með fyrirdrætti á riðum á haustin og á hitasilungi á sumrin og fyrrihluta sumars. Dorgveiði var stunduð gegnum ís á vetrum. Eftir að lagnet komu til sögunar voru þau lögð undir ís með því að þræða spíru á milli vaka en árið 1931 fékk Búnaðarfélag Íslands til landsins mann frá Kanada til að leiðbeina við veiðar undir ís og kom með tæki “kafara” sem var sér útbúinn til þess og íslenskir landnemar höfðu kynnst þar í landi (Jón R. Hjálmarsson 1987). Kafari er fjöl með spyrnu sem dregur sig undir ísinn þegar togað er í spyrnuna með þræði. Þegar kafarinn var kominn milli vaka var hægt að binda net í þráðinn og draga þau á milli vakanna. Nokkurt lag þarf til að miða rétt á milli vaka, “skjóta kafaranum” á milli vakanna. Þessi tækni er enn notuð við vetrarveiðar en ísabroddar eru notaðir til að höggva göt á ísinn. Á þriðja tug 20. aldar var reist klakhús í Ytri-Neslöndum og síðar í Garði. Þar voru klakin hrogn og kviðpokaseiðum sleppt (Þórður Flóventsson 1929). Fiskrækt með sleppingu kviðpokaseiða stóð fram yfir 1960 þegar klak var aflagt.
Eins á áður sagði var fyrirdráttur í net ein af megin veiðiaðferðunum og meðal annars stundað að draga fyrir undir ís á riðastöðvum á haustin og fyrri hluta sumars. Ádráttartaugum var þá komið undir ís um vakir og ádráttarnetið dregið í vök sem gerð var í ísinn við land.
Frá árinu 1967 hefur lágmarksmöskvastærð lagneta verið 43 mm og lágmarksstærð þess silungs sem má drepa 33 cm.
Þeir sem land eiga að vatninu eiga einir veiðirétt. Veiði í Mývatni var öllum veiðiréttahöfum jafnheimil í almenningi utan netlaga en netlög eru 60 faðmar (120m) frá landi. Svæðið innan netlaga tekur til um 20% af flatarmáli vatnsins. Árið 1978 var gerð arðskrá fyrir Veiðifélag Mývatns þar sem eignarhluti hvers lögbýlis í almenningi var metinn.
Upplýsingar um veiði í Mývatni ná aftur til aldamótanna 1900 og eru mikilsverð heimild um framgang silungastofna og nýtingu þeirra í Mývatni. Afkoma og menning í Mývatnssveit er nákomnari veiði og nýtingu á öðrum hlunnindum frá vatninu en gerist í öðrum byggðarlögum hér á landi. Silungsveiði er samofin afkomu fólks í sveitinni og má telja að veiðar og verkun silungs sé órjúfanlegur hluti af búskap og menningu í Mývatnssveit.
|
|
