Fisk- og vatnalífríkis rannsóknir á Veiðivötnum á Landmannaafrétti

    Frá árinu 1985 hefur Suðurlandsdeild Veiðimálastofnunar árlega gert rannsóknir á Veiðivötnum. Rannsóknirnar hafa verið unnar fyrir Veiðifélag Landmannaafréttar. Megintilgangur rannsóknanna hefur verið að fylgjast með ástandi fiskstofnanna í vötnunum.  Lögð hefur verið áhersla á að fylgjast með viðgangi yngstu árganga urriða og árangri seiðasleppinga. Einnig hefur verið lögð áhersla á að rannsaka útbreiðslu og viðgang bleikjunnar á svæðinu. 

Vænn afli úr rannsóknarnetum. ©Magnús Jóhannsson

Framkvæmd rannsóknanna hefur verið með þeim hætti að lögð eru tilraunanet í vötnin með mismunandi möskvastærð í þeim tilgangi að sjá magn fiskjar og stærðardreifingu þeirra.  Fiskar eru taldir og tegundargreindir úr hverju neti. Hver fiskur er lengdarmældur og veginn og af hluta aflans er safnað hreistri og teknar kvarnir til aldursákvörðunar, þeir kyngreindir og fæða og snýkjudýrabirði athuguð. Lifandi fiskar úr netunum hafa verið merktir og sleppt aftur. Metið er sérstaklegan hvort fiskar eru af náttúrulegum uppruna eða úr sleppingu en uppruna má lesa úr vaxtarmystri í hreistri og kvörnum.  Hluti seiða sem sleppt hefur verið í vötnin hefur einnig verið merktir til að fylgjast með árangri sleppinganna. Samhliða netaveiðum hafa verið gerðar seiðarannsóknir með rafveiðum. Metin er útbreiðsla og þéttleiki seiða eftir tegundum og árgöngum.

Horft yfir Stóra Skálavatn til SV-áttar. Litla Skálavatn (t.h.) og Ónýtavatn (t.v.) í fjarska.

Fyrsta árið náðu rannsóknirnar til þriggja vatna, Stóra-Fossvatns, Litlasjávar og Snjóölduvatns. Flest árin hafa Stóra-Fossvatn og Litlisjór verið rannsökuð. Önnur vötn sem hafa verið rannsökuð eru: Grænavatn, Ónýtavatn, Skálavatn, Litla-Skálavatn, Langavatn, Nýjavatn, Litla-Fossvatn, Snjóölduvatn, Arnarpollur, Ónefndavatn, Hraunvötn, Skyggnisvatn, Austurbjallavatn og Breiðavatn.

Fyrir þann þann tíma að Veiðimálastofnum hóf sínar árlegu rannsóknir á fiski og vatnalífríki Veiðivatna höfðu rannsóknir verið fáar.  Jón Kristjánsson rannsakaði fiskistofna vatnanna á árunum 1970-1975.  Hákon Aðalsteinsson rannsakaði svifþörunga og svifdýr  í  vötnunum á árunum 1974 til 1978.

Aðstaða fyrir veiðimenn er góð í Veiðivötnum. Bryndís Magnúsdóttir veiðivörður við störf. ©Veiðimálastofnun

Rannsóknirnar hafa gefið miklar upplýsingar um lífshætti urriða í Veiðivötnum. Veiðivatnaurriðar bera sín séreinkenni mótuð í gegnum aldirnar af harðbýlu umhverfi.  Ársvöxtur er góður þrátt fyrir stutt vaxtartímabil, um 5-7 cm.  Dæmi eru um yfir 10 cm ársvöxt, sem er áþekkt og hjá sjóbirtingi. Flestir Veiðivatnaurriðar verða kynþroska 7 til 9 ára, um 40 cm langir og 1,0 kg. Góður vöxtur  og mikil stærð  er bundið í genum fiskanna en stafar að hluta til  af  ríkulegu fæðuframboði og því hversu rúmt er á urriðunum. Helsta fæða urriðanna er skötuormur, vatnabobbi, hornsíli og rykmýs- og vorflugu-lirfur. Fæðan er þó breytileg á milli vatna og ára eins og kemur fram í Stóra-Fossvatni. Skötuormur, sem er krabbadýr og lifir á botni vatnsins, er  aðalfæðan en þau ár sem mikið er af urriða í vatninu virðist hann beittur niður og aðrar fæðugerðir koma í staðinn.

Rannsóknir sýna að nýliðun urriðanna er ábótavant og virðist viðkvæm fyrir ytri áhrifum. Óvíða fer saman rennandi vatn sem urriðinn þarf til hrygningar og hentug hrygningarmöl. Nýliðun hefur einkum verið ábótavant í stærri vötnunum. Sleppingar urriðaseiða virðast vera vænlegur kostur til að auka afrakstur vatnanna og hefur verið lögð áhersla á að sleppa í stærri vötnin þar sem náttúrleg nýliðu er lítil en reynt að takmarka sleppingar í þau minni. Veiði hefur aukist í vötnunum vegna sleppinga. Sleppitilraunir gefa til kynna að í vötnum sem ekki hafa grýttar strendur, sem eru búsvæði fyrir smáseiði, henti betur að sleppa stórum seiðum en smáum.  Til skamms tíma hafa Veiðivötn verið hrein urriðavötn.

Gistiskálar við Tjaldvatn, Langavatn fjær. Vatnaöldur breiða út faðminn í baksýn.

Nú er bleikja í flestum þeim vötnum sem hafa greiðan  samgang  við Tungnaá.  Um miðjan 7. áratuginn var bleikju sleppt í vötn á Skafártunguafrétti og hefur hún borist þaðan í Veiðivötn. Bleikjan er í samkeppni við urriðann um fæðu og rými og hefur gjarna yfirhöndina.  Í vötnum með bleikju er að finna sníkjudýrið tálknlús. Sníkjudýr þetta sest á tálkn urriðanna sem viðist koma niður á þrifum þeirra en ekki bleikjunnar. Svo virðist sem bleikjan hafi borið tálklúsina með sér.

Heimildir.

Magnús Jóhannsson 1986. Rannsóknir á fiskstofnum Veiðivatna sumarið 1985. Skýrsla Veiðimálastofnunar, VMST-S/86001. 25 bls.

Magnús Jóhannsson 1987. Fiskrannsóknir á Veiðivötnum 1986. Skýrsla Veiðimálastofnunar, VMST-S/87006. 35 bls.

Magnús Jóhannsson 1989. Veiðivötn: fiskrannsóknir 1987. Skýrsla Veiðimálastofnunar, VMST-S/89006x. 25 bls.

Magnús Jóhannsson 1990. Fiskrannsóknir á Veiðivötnum 1988 og 1989. Skýrsla Veiðimálastofnunar, VMST-S/90005x. 42 bls.

Magnús Jóhannsson 1993. Fiskrannsóknir á Veiðivötnum 1990, 1991 og 1992. Skýrsla Veiðimálastofnunar, VMST-S/93001x. 76 bls.

Magnús Jóhannsson 1997. Veiðivötn á Landmannaafrétti: fiskirannsóknir árin 1993 til 1996. Skýrsla Veiðimálastofnunar, VMST-S/97003. 48 bls.

Ítarefni.

Magnús Jóhannsson 2004. Fiskrannsóknir í Veiðivötnum á Landmannaafrétti. Erindi haldið á félagsfundi Stangveiðifélags Hafnarfjarðar.