Vistfræði tjarna og smávatna

 

1. mynd. Tjarnir í Belgjarskógi, norðan Mývatns

     Undanfarin ár hefur Jón S. Ólafsson stýrt rannsókn á vistfræði tjarna og smávatna, bæði á hálendi og láglendi hérlendis.  Verkefnið hófst 2001 með rannsóknum á vistfræði tjarna í Belgjarskógi, norðan Mývatns (1. mynd).  Síðar fóru af stað rannsóknir á tjörnum í fuglafriðlandinu í Flóanum (2. mynd) og víðar.  Í framhaldi af þessu fóru af stað kerfisbundnar rannsóknir á tjarnavistkerfum víða um land með áherslu á heiðatjarnir eða tjarnir á hálendi (3. mynd).  Rannsóknaverkefnið var í fyrstu styrkt af Rannsóknasjóði Háskóla Íslands (meðan Jón S. Ólafsson var dósent við HÍ) og með forverkefnastyrk frá Rannsóknasjóði Íslands.  Nýlega fékkst styrkur frá RANNÍS til frekari rannsókna á vistkerfi heiðatjarna.  Verkefnið verður unnið á tímabilinu 2006-2009 í samstarfi við Líffræðistofnun Háskólans, Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúrufræðistofu norðausturlands.  Á næstu þremur árum er ætlunin að rannsaka tjarnir á votlendissvæðum á Vestfjarðarkjálkanum, Norðvesturlandi og miðhálendi landsins (merkt með grænum punktum á 3. mynd).

2. mynd. Tjarnir í Flóanum.

      Votlendar heiðar er allvíða að finna hér á landi, á mörgum þeirra er að finna urmul tjarna og smávatna.  Þau vistkerfi sem þarna hafa mótast í áranna rás eru í flestum tilfellum sú orku- og næringarefnauppspretta sem vistkerfi neðar á vatnasviðunum mótast af, m.a. helstu laxveiðiár landsins.  Ástæðan fyrir því að sjónum er fyrst og fremst beint að heiða- og hálendistjörnum er sú að þau vistkerfi eru á margan hátt sérstæð í náttúru Íslands, m.a. vegna þess hversu blettótt útbreiðsla þeirra er á hálendinu (yfir 300-600 m y.s.) og þar með áhugaverð út frá vistfræðilegum og þróunarfræðilegum forsendum.  Auk þess er náttúruverndargildi þessara vistkerfa mikið en umtalsverð skerðing hefur átt sér stað á votlendum á hálendi landsins og útlit er fyrir að svo verði áfram í náinni framtíð, m.a. vegna vatnsaflsvirkjana. 

Markmið rannsóknarinnar sé þríþætt:

1. Að afla grunnupplýsinga um vistfræði tjarna á hálendum heiðum og hafa tjarnir á láglendi í sömu landshlutum til viðmiðunar.

2. Að meta breytileika í samfélagsgerðum smádýra í tjörnum og svara því hvort samfélög, einkum smádýra, endurspegli landfræðilega staðsetningu fremur en innbyrðis skyldleika og því varpa ljósi á tengsl samfélagsgerða innan og milli landsvæða með mismunandi jarðfræði og vatnasviðseinkenni.

3. Að ráða í hvaða þættir það eru sem helstir móta þau samfélög smádýra sem finnast í tjörnum og smávötnum.
   
   

   3. mynd Staðsetning rannsóknasvæða í rannsókn á vistkerfum tjarna á Íslandi. Sýnatökur hafa farið fram á þeim svæðum sem merkt eru með gulum punktum, þau svæði sem merkt eru með grænum punktum verða rannsökuð 2006-2008.

     Til að ná settum markmiðum er gert ráð fyrir að kanna landfræðilegan breytileika (innan svæða og milli svæða) auk þess að taka með breytileika í tíma sem gert verður með endurteknum sýnatökum innan árs og sýnum af lífveruleifum úr seti sem veita upplýsingar um hvaða mý- og krabbadýrategundir hafa fundist í hverri tjörn.