Lykilár

Seiðagildra og teljari í Vesturdalsá

Seint á níunda áratug síðustu aldar var byrjað að fylgjast sérstaklega með þremur ám í landinu svo kölluðum lykilám og gera þar ítarlegri rannsóknir á fiskistofnum þeirra en venja var í þjónusturannsóknum. Lagt var upp með að fylgjast með sem flestum þrepum í lífsferli fiskanna og öðru lífríki ánna. Einnig að mæla eða fá gögn um umhverfisþætti s.s. hitastig, leiðni, rennsli, snjóalög og ljósmælingar.

Markmiðið með þessu var að fylgjast með þróun fiskistofnanna frá ári til árs, leita skýringa á sveiflum í stofnstærð og hvaða hluti lífsferilsins væri takmarkandi fyrir stofnstærðina. Árnar voru valdar í þremur landshlutum til þess að geta borið saman líffræðilega þætti við mismunandi umhverfi og það gerði auðveldara að skýra hvað væru áhrif umhverfisins og hvað innri þættir stofnsins sjálfs eins og samkeppni um fæðu og rými, hrygning vs. nýliðun og því um líkt. Ljóst var í upphafi að til þess að fá gögn sem hugsanlega gætu svarað þessum spurningum yrði að safna þeim til lengri tíma.

Byrjað var í Miðfjarðará í Húnaþingi 1987 með því að setja þar upp gönguseiðagildru sem starfrækt var til 2002. Árið eftir var hafist handa í Elliðaám og árið 1989 í Vesturdalsá í Vopnafirði. Með því voru komnar lykilár á Vesturlandi, Norðurlandi vestra og Norðurlandi eystra. Rannsóknirnar hafa langmest beinst að laxi og laxaseiðum en einnig að bleikju í Vesturdalsá og silungi í Elliðavatni. Helstu rannsóknaþættirnir hafa verið eftirfarandi.

Fylgst hefur verið með smáseiðum með s.k. rafveiðum á nokkrum stöðum í ánum. Þær gefa upplýsingar um vísitölu á þéttleika seiða, árgangastyrkleika, vöxt, holdafar og fæðu.
Veiða og merkja gönguseiði. Það veitir upplýsingar um göngutíma seiðanna og við hvaða aðstæður þau ganga. Einnig stærð, þyngd og holdafar. Með sýnatöku úr hópnum fæst aldursdreifing og kynhlutfall.
Í veiðinni ári síðar er leitað merkja. Með hlutfalli merktra og ómerktra í laxa í veiðinni er hægt að reikna út gönguseiðafjöldann sem gekk út árinu áður. Fjöldi og heildaþyngd gönguseiða er mat á lokaframleiðslu árinnar af laxi.
Merking gönguseiðanna veitir líka upplýsingar um endurheimtur þ.e. hve stórt hlutfall gönguseiðanna skilar sér aftur úr hafi.
Þar sem gönguseiðin eru einstaklingsmerkt gefa merkingarnar líka upplýsingar um hvort það eru vissir eiginleikar seiða sem standa sig best í hafi, (lítil, stór, miðlungs seiði, hvaða aldurshópar, holdafar og kyn).
Þá hafa verið tekin sýni af smádýrum í Elliðaám og Vesturdalsá og flugugildra verið starfrækt í þeirri síðarnefndu. Þetta gefur upplýsingar um tegundasamsetningu smádýra og eitthvert mat á magn fæðudýra fyrir fisk. Vorið 2006 verður lokið úrvinnslu þeirra gagna.
Síðar voru settir upp sjálfvirkir teljarar fyrir lax og silung sem upp árnar ganga. Með því er einnig hægt að greina á milli stórlax og smálax og vita fjölda hvors um sig. Teljarar gefa líka upplýsingar um göngutíma innan sólarhrings og innan sumars.
Teljarar veita einnig upplýsingar um, ásamt veiðitölum, stærð hrygningarstofnsins í ánni eftir veiðitíma.
Góð skráning veiðinnar er því mjög mikilvæg, tegund, lengd, þyngd, kyn, veiðistaður, veiðidagur.
Hreistursýni hafa verið tekin til að meta ferskvatns- og sjávaraldur lax sem til baka gengur og einnig til að meta vöxt í sjó bæði á fyrsta og öðru ári þar.
Hitafar árinnar hefur verið skráð með mælingum á 1-4 klst. fresti síðastliðin sumur en er nú gert árið um kring. Auk þess er hitastig mælt við gildruvitjanir.
Ljósmælir hefur verið staðsettur á botni Elliðaáa og Vesturdalsár við gönguseiðagildrurnar síðastliðin tvö sumur og verður svo áfram.
Auk þess sem hér er upp talið hafa rannsóknirnar einnig beinst að bleikju í Vesturdalsá. Með þessu rannsóknarátaki fáum við einnig upplýsingar um göngu og stofnstærð bleikju sem upp ána fer. Veiðin er skráð að vissu marki. Veruleg vitneskja liggur fyrir um niðurgöngu bleikjuseiða og einnig hafa farið fram nokkrar rannsóknir á bleikjunni þegar út í Nýpslón er komið. Nú standa yfir rannsóknir þar á farleiðum bleikjunnar sem gerðar eru með s.k. hljóðmerkjum.

Lykilár

Fylgst hefur verið með smáseiðum með s.k. rafveiðum á nokkrum stöðum í ánum. Þær gefa upplýsingar um vísitölu á þéttleika seiða, árgangastyrkleika, vöxt, holdafar og fæðu.

Veiða og merkja gönguseiði. Það veitir upplýsingar um göngutíma seiðanna og við hvaða aðstæður þau ganga. Einnig stærð, þyngd og holdafar. Með sýnatöku úr hópnum fæst aldursdreifing og kynhlutfall.

Í veiðinni ári síðar er leitað merkja. Með hlutfalli merktra og ómerktra í laxa í veiðinni er hægt að reikna út gönguseiðafjöldann sem gekk út árinu áður. Fjöldi og heildaþyngd gönguseiða er mat á lokaframleiðslu árinnar af laxi.

Merking gönguseiðanna veitir líka upplýsingar um endurheimtur þ.e. hve stórt hlutfall gönguseiðanna skilar sér aftur úr hafi.

Þar sem gönguseiðin eru einstaklingsmerkt gefa merkingarnar líka upplýsingar um hvort það eru vissir eiginleikar seiða sem standa sig best í hafi, (lítil, stór, miðlungs seiði, hvaða aldurshópar, holdafar og kyn).

Þá hafa verið tekin sýni af smádýrum í Elliðaám og Vesturdalsá og flugugildra verið starfrækt í þeirri síðarnefndu. Þetta gefur upplýsingar um tegundasamsetningu smádýra og eitthvert mat á magn fæðudýra fyrir fisk. Vorið 2006 verður lokið úrvinnslu þeirra gagna.

Síðar voru settir upp sjálfvirkir teljarar fyrir lax og silung sem upp árnar ganga. Með því er einnig hægt að greina á milli stórlax og smálax og vita fjölda hvors um sig. Teljarar gefa líka upplýsingar um göngutíma innan sólarhrings og innan sumars.

Teljarar veita einnig upplýsingar um, ásamt veiðitölum, stærð hrygningarstofnsins í ánni eftir veiðitíma.

Góð skráning veiðinnar er því mjög mikilvæg, tegund, lengd, þyngd, kyn, veiðistaður, veiðidagur.

Hreistursýni hafa verið tekin til að meta ferskvatns- og sjávaraldur lax sem til baka gengur og einnig til að meta vöxt í sjó bæði á fyrsta og öðru ári þar.

Hitafar árinnar hefur verið skráð með mælingum á 1-4 klst. fresti síðastliðin sumur en er nú gert árið um kring. Auk þess er hitastig mælt við gildruvitjanir.

Ljósmælir hefur verið staðsettur á botni Elliðaáa og Vesturdalsár við gönguseiðagildrurnar síðastliðin tvö sumur og verður svo áfram.